Czy w sytuacjach ekstremalnych człowiek zmienia hierarchię wartości?
Czy w sytuacjach ekstremalnych człowiek zmienia hierarchię wartości? Omów zagadnienie na podstawie utworu Proszę państwa do gazu Tadeusza Borowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Najczęściej wybierane · matura 2029–2031
Komplet: wszystkie 78 pytań jawnych w jednym PDF
Do każdego pytania karta-ściąga i wypowiedź wzorcowa, plus plan powtórek. Od autorów Nie każ mu liczyć!
57,60 zł 39,90 zł −31%
Osobno 4 pakiety klas kosztują 57,60 zł — w komplecie oszczędzasz 17,70 zł.
PDF od razu po zapłacie · BLIK · bez konta · faktura dla szkoły
Nadzór merytoryczny: Mateusz Będkowski · materiały przygotowuje zespół Nie każ mu liczyć!
Plan wypowiedzi w 4 krokach
Na to zadanie masz około 5 minut mówienia. Resztę czasu zostaw na zadanie niejawne.
-
0:30
Krok I: Teza
Tak — obóz odwraca hierarchię wartości: na szczyt trafia przetrwanie, jedzenie i siła, a współczucie spada na dół. Borowski pokazuje jednak, że nie każdy traci godność.
Postaw tezę z zastrzeżeniem. Powiedz, że narrator jest więźniem z „Kanady”, czyli komanda, które rozładowuje transporty na rampie w Birkenau.
Powiedz: Borowski pokazuje, że w obozie wartości nie znikają, tylko układają się w przerażająco nowej kolejności.
-
2:00
Krok II: Argument 1 · lektura obowiązkowa
Kanada: życie z cudzej śmierci.
Więźniowie z Kanady jedzą boczek, cebulę i sardynki, a obok płyną dymy krematoriów. Francuz Henri mówi wprost: „ludzi nie może zabraknąć, bobyśmy pozdychali na lagrze. Wszyscy żyjemy z tego, co oni przywiozą”. Na rampie narrator czuje złość na ofiary: „Nie współczuję im wcale, że idą do gazu” — i sam pyta Henriego: „czy my jesteśmy ludzie dobrzy?”.
Powiedz: Najstraszniejsze jest to, że więźniowie czekają na transporty, bo od nich zależy ich jedzenie.
-
1:30
Krok III: Argument 2 i kontekst
Matka, która wypiera się dziecka, i dziewczyna, która wybiera. Kontekst: „Inny świat”.
Młoda kobieta krzyczy: „to nie moje dziecko” i ucieka, bo chce żyć — instynkt przetrwania okazuje się silniejszy niż macierzyństwo. Więzień Andrej wrzuca ją na auto do gazu i rzuca jej dziecko pod nogi, a esesman go chwali. Kontrastem jest dziewczyna o jasnych włosach: z milczenia narratora rozumie, dokąd jadą, i sama, „śmiało” wchodzi na auto. Kontekst: Herling-Grudziński w „Innym świecie” pisze, że człowiek może być ludzki tylko w ludzkich warunkach.
Powiedz: Herling i Borowski mówią to samo: nieludzki system wymusza nieludzkie wybory — ale nie zawsze odbiera godność.
-
0:30
Krok IV: Wniosek
W sytuacji ekstremalnej większość ludzi zmienia hierarchię wartości, bo system obozu jest do tego zbudowany — ale wybór, choć ograniczony, nie znika całkowicie.
Wniosek: Borowski nie potępia ofiar, tylko oskarża system, który zrobił z ludzi narzędzia własnej zagłady.
Powiedz: „Proszę państwa do gazu” uczy, że nie wolno oceniać ludzi z obozu miarą normalnego świata — trzeba zrozumieć, co z nimi zrobiono.
Konteksty do wyboru
Wybierz jeden. Wszystkie konteksty według rodzaju — z numerami pytań, przy których się przydadzą.
Gustaw Herling-Grudziński, „Inny świat”
Łagier, w którym głód i praca ponad siły zmieniają moralność więźniów.
Hanna Krall, „Zdążyć przed Panem Bogiem”
Pola Lifszyc dobrowolnie idzie z matką na Umschlagplatz — miłość ważniejsza niż ocalenie.
KL Auschwitz-Birkenau
Niemiecki obóz koncentracyjny i zagłady; Borowski był w nim więźniem.
Typowe błędy
- Mówisz, że narrator to esesman albo kapo — to więzień z komanda „Kanada”.
- Mylisz Andreja (więzień, marynarz z Sewastopola) z esesmanem.
- Oceniasz postaci jak w normalnym świecie, nie pokazując, jak obóz przestawia wartości.
Gdy komisja dopyta
- Co to jest „Kanada”?
- Komando więźniów, które rozładowuje transporty i sortuje rzeczy przywiezione przez ofiary; nazwa kojarzyła się z krajem bogactwa.
- Dlaczego narrator nie odpowiada dziewczynie?
- Bo prawda jest straszna — jadą na śmierć. Jego milczenie jest odpowiedzią, a ona ją rozumie.
Inne lektury z listy, które tu pasują
Inny świat · Zdążyć przed Panem Bogiem — przydadzą się jako kontekst. Zobacz mapę lektur.